27 oktober, 2026 | Auteur: Anke van der Meer | Beeld: Anke van der Meer | Trefwoord: nederland

Schoolverzuim nieuwkomers vraagt om maatwerk

Schoolverzuim onder nieuwkomers is een hardnekkig probleem, maar hoe groot het precies is, blijft onduidelijk. Terwijl in het reguliere voortgezet onderwijs het verzuim rond de 7 procent ligt, ontbreken betrouwbare landelijke cijfers voor het nieuwkomersonderwijs. Scholen, het COA en leerplichtambtenaren signaleren verschillende oorzaken, waaronder trauma’s, instabiele woonomstandigheden en onzekerheid over de verblijfsstatus. Om jongeren aan het onderwijs te binden, zetten zij in op persoonlijke begeleiding en maatwerk. Want hoewel ook voor jonge vluchtelingen de leerplicht geldt, blijkt handhaving alleen vaak niet voldoende.

“Na 22.00u is het stil in huis”, staat in duidelijke letters geprint op een A4’tje. “Jongeren slapen om op tijd naar school te gaan”, staat eronder. De huisregels van de COA-locatie in Driehuis hangen goed zichtbaar voor de jonge bewoners. Hier wonen op dit moment tachtig alleenreizende minderjarige vreemdelingen (AMV’ers) tussen de vijftien en achttien jaar. “De jongens gaan naar school om te leren, maar ze leren ook hier thuis”, zegt Roel de Jong terwijl hij door de gangen loopt. Hij werkt als Portefeuillehouder Scholing bij COA Driehuis.

Vanuit die betrokkenheid laten Roel en zijn collega’s aan de jongeren zien dat ze scholing belangrijk vinden. En dat is een belangrijke les voor deze jonge vluchtelingen, want voor hen geldt de leerplicht net zo goed als voor andere kinderen in Nederland. Toch is verzuim een veel voorkomend probleem in het nieuwkomersonderwijs. In het reguliere voortgezet onderwijs ligt het verzuimcijfer rond de 7%. In het onderwijs voor nieuwkomers ligt dat percentage hoger, alleen is het precieze cijfer niet bekend.

Dit wordt lokaal geregistreerd, maar schooldirecteuren zijn terughoudend om precieze cijfers te delen. En bij DUO, de Dienst Uitvoering Onderwijs, worden verzuimcijfers van het voortgezet onderwijs geregistreerd, maar niet uitgesplitst. Wel geven verschillende bronnen een indicatie. Zo noemt een COA-medewerker dat bij een opvanglocatie met zestig jongeren er aanvankelijk maar twintig naar school gingen. In een notitie over verzuim van een nieuwkomersschool in Zeeland wordt een percentage van 16% genoemd.

Het ministerie van OCW herkent het signaal dat er veel verzuim is bij Internationale Schakelklassen (ISK), het onderwijs voor nieuwkomers van 12 tot 18 jaar. Een woordvoerder van het ministerie laat schriftelijk weten dat er echter geen specifieke verzuimcijfers voor nieuwkomersonderwijs zijn: “De reden dat er geen cijfers zijn en de vermoedens van verzuim hangen enigszins samen. Veel nieuwkomers verhuizen meer dan eens en niet zelden onverwacht en op korte termijn. Leerlingen wisselen dan van school, terwijl dat voor de oude school niet meteen duidelijk is. Daarnaast spelen onzekere verblijfsstatus en de impact van oorlog en vluchten een rol op gezondheid.” 

COA-locatie
Op de woonlocatie van de AMV’ers in Driehuis is alles zoveel mogelijk ingericht om leren te verwerken in de dagelijkse praktijk. Zo staat in een van de gezamenlijke woonkamers een boekenkast met eenvoudige Nederlandse leesboeken. Aan de muren hangen allerlei briefjes met een educatief doel, bijvoorbeeld een lijst met Nederlandse vertalingen voor verschillende soorten servies: beker, kopje, glas. 

“Ook hier proberen we de jongeren te stimuleren om dingen te vragen in het Nederlands. Eerst met behulp van een paar woordjes. En dan steeds wat uitgebreider”, zegt Roel de Jong. Hij wijst op een koffiezetapparaat. “Iedere ochtend zetten we een pot koffie voor de jongens. Dat is fijner wakker worden. Je moet bedenken dat sommigen ’s nachts weinig slapen omdat ze zorgen hebben. Denk aan jongens die negen maanden vast hebben gezeten in Libië, onder de grond met een hap rijst per dag. Of jongens die hun familie zijn kwijt geraakt op de vlucht. Ik heb nu een mentorjongere die ineens niets van zijn ouders hoort. Hij ligt de hele nacht te piekeren. Overdag loopt hij met rode ogen van vermoeidheid door het gebouw. Het zijn allemaal redenen waardoor het soms moeilijk is om de dag op tijd te beginnen voor de les.”

“Alleenstaande minderjarige leerlingen ervaren vaak een opeenstapeling van stressfactoren die leerprestaties kunnen beïnvloeden”

In haar artikel Zorg voor AMV’ers in het ISK beschrijft onderzoeker Eva Klooster dat veel alleenstaande minderjarige leerlingen vaak een opeenstapeling van stressfactoren ervaren die hun welzijn en leerprestaties kunnen beïnvloeden. Ze hebben last van eerdere traumatische ervaringen, ze hebben te maken met onzekere woonomstandigheden en ze moeten soms lang wachten voordat ze toegang krijgen tot passend onderwijs of begeleiding. Daarnaast worden zij vaak te snel geconfronteerd met grote verantwoordelijkheden en maken ze zich veel zorgen over hun achtergebleven familie. Ook leven ze in onzekerheid door ingewikkelde procedures rondom hun verblijfsstatus. Daarnaast zijn ze vanuit hun cultuur niet altijd gewend om hulp te vragen als ze zich niet goed voelen. Het is belangrijk om zicht te hebben op deze triggerfactoren, schrijft Eva Klooster, omdat stress zich kan uiten in schoolverzuim.

“De regels zijn eigenlijk dat de jongens vanaf dag één naar school moeten”, vertelt Tamara Prinsen. Zij is manager van de COA-locatie in Driehuis en werkt samen met Roel de Jong. “Je moet je voorstellen dat een jongere drie jaar op pad is en uiteindelijk hier komt waar het veilig is. De eerste periode slaapt hij gigantisch veel om bij te tanken. Je kunt niet verwachten dat iemand meteen op de fiets stapt en vijf dagen in de week naar school gaat. Om uitval te voorkomen, kijken we eerst hoe het is met de fysieke en mentale gezondheid van een jongere. Daarna bepalen we of hij kan starten met school. Tegelijk bieden we hier structuur en dagbesteding.”

Tot voor kort begon de periode van twee jaar ISK-onderwijs te lopen vanaf het moment dat een leerling Nederland binnenkwam, terwijl er niet altijd direct plek was. Sinds 1 januari 2026 gaat die termijn van twee jaar pas in vanaf de eerste schooldag, zodat leerlingen geen onderwijstijd verliezen voordat ze kunnen beginnen. 

Een recente verandering, volgens teamleider Leerplicht in Midden- en Zuid-Kennemerland Ernst de Bruijn, is de samenstelling van de groep leerlingen op nieuwkomersscholen. “Waar jongeren vroeger vaak al onderwijs hadden gehad, komen er nu alleenreizende leerlingen die alleen hun eigen taal spreken of zelfs nooit naar school zijn geweest. Verplicht naar school gaan is voor hen soms een onbekend concept. Een deel is na twee jaar ISK nog niet klaar voor vervolgonderwijs.” Ook onderzoeker Eva Klooster benoemt dat als een van de oorzaken van verzuim. “Veel AMV’ers missen structureel de basisvoorwaarden om te leren. Dat kan leiden tot verminderde motivatie en schoolverzuim.”

Theedrinken
Docenten Siepi van der Meer en Marijke Hes die in Zuid-Holland hebben gewerkt met deze doelgroep vertellen dat ze extra moeite doen om leerlingen te motiveren. “Jongeren van 17 die nooit onderwijs hebben gehad, komen soms in klassen met veel jongere leerlingen en vinden het lesmateriaal kinderachtig. Mevrouw, ik ben toch geen baby, zeggen ze dan. Dat leidt tot schaamte en soms verzuim,” zegt Siepi.


Om dat te voorkomen maken de docenten lessen die aansluiten bij het dagelijks leven. “Iedere leerling heeft iets anders nodig, maar samen iets doen en daar taal aan koppelen, dat werkt,” zegt Marijke. “Leerlingen vinden het fijn om samen thee te drinken, net als thuis, merkte ik,” vult Siepi aan. “We zijn daarop naar de kringloop gegaan waar iedere leerling een eigen beker mocht uitkiezen. Vervolgens gingen we een paar keer per week theedrinken en praten. Dat waren mooie momenten die heel waardevolle gesprekken opleverden.”

Ook bij ISK Goes zijn het de docenten die een extra stap doen om leerlingen mee te krijgen. In haar lokaal zet docent Annelien bij de Vaate de laatste jengablokjes terug op de stapel. Annelien: “Die gezelschapsspellen gebruik ik als ik merk dat leerlingen helemaal vol zijn in hun hoofd. Dan zeg ik ‘Ga maar met je buurman een spelletje doen’. Ook dat is leren. Misschien niet op de reguliere manier, maar dat maakt niet uit.”

ISK-leerling Nasralla (18) uit Syrië vertelt vol enthousiasme over zijn mentor: “Mevrouw Annelien heeft iedere dag een ander programma voor ons. We kijken het NOS Journaal. Dan werken we op ons eigen niveau uit ons werkboek. Na de pauze doen we soms een spelletje of spelen we met lego. Iedere dag oefenen we iets anders.”

Maatwerk
“Maatwerk is sowieso noodzakelijk voor deze jongeren”, zegt bestuurder Corien van Starkenburg van Ingrado, de landelijke brancheorganisatie voor leerplicht. “Ik heb een voorbeeld van een jongen die tijdens zijn vlucht in een martelkamp had gezeten. Bij koud weer had hij veel pijn door zijn littekens. In overleg met leerplicht mocht hij later starten op koude ochtenden, zodat hij eerst zijn wonden kon verzorgen. Door deze aanpassing kwam hij wel naar school.”

“Ik heb een voorbeeld van een jongen die tijdens zijn vlucht in een martelkamp had gezeten. Bij koud weer had hij veel pijn door zijn littekens.”

Soms zijn de krachten van buitenaf zo groot dat zelfs de creativiteit en het enthousiasme van de docent geen effect meer heeft. Zo is het op dit moment heel moeilijk om Syrische leerlingen in de les te houden, vertellen verschillende docenten. Zij hebben nog steeds leerplicht, maar na de stop op asielaanvragen vanuit Syrië in 2025 en de aangescherpte regels tegenwoordig, zijn veel Syrische leerlingen gedemotiveerd geraakt. Vaak zeggen ze dat liever hun tijd gebruiken om geld te verdienen voor hun familie dan de taal leren van een land waar ze misschien niet mogen blijven. 

Een vroege samenwerking tussen leerplicht en school is dan cruciaal om jongeren aangehaakt te houden, zegt Ingrado-bestuurder Van Starkenburg. “In Almelo werkt de ISK bijvoorbeeld samen met één vaste leerplichtambtenaar voor leerlingen uit meerdere gemeenten. Daarmee voorkomt de school dat verschillende werkwijzen door elkaar gaan lopen, iets wat bij deze doelgroep snel voor verwarring kan zorgen.” Maar die samenwerking kan soms onder druk staan door personeelstekorten. Teamleider Leerplicht Ernst de Bruijn signaleert dat er niet altijd voldoende afstemming is tussen betrokken instanties: “Zowel COA als Nidos kampen vaak met onderbezetting.”  

Ook scholen merken dat. Directeur Marlou van der Hor van ISK Goes vult aan: “COA heeft buiten hun schuld om moeten versoberen. Vluchtelingenwerk is uit de opvanglocaties verdwenen als informatiepunt. Dat betekent dat wij als school meebewegen om jongeren te helpen bij wat ze nodig hebben.” COA-manager Tamara Prinsen bevestigt het beeld. “Het is een periode heel lastig geweest rondom de wetgeving DBA waarbij er afgeschaald diende te worden op een bezetting die voor een groot deel uit zzp’ers bestond. Dit veroorzaakte een verhoogde werkdruk omdat nieuw personeel niet gemakkelijk voor handen was.” 

De hoge werkdruk bij voogdij-organisatie Nidos kan weer effect hebben op de medewerkers van COA. “Een Nidos-voogd heeft een caseload van gemiddeld achttien jongeren,” vertelt Tamara Prinsen. ”En dat aantal is hoog als je bekijkt hoeveel tijd bijvoorbeeld afspraken innemen rondom de procedure van jongeren. Individuele begeleiding is dan lastig, waardoor COA-medewerkers vaker een grotere rol moeten nemen in de dagelijkse begeleiding en het contact met scholen.”

De betrokkenheid van individuele docenten, scholen, medewerkers en leerplichtambtenaren is groot, blijkt uit de gesprekken. Docenten drinken thee met leerlingen, bedenken spelletjes en regelen uitzonderingen met leerplicht. Maar dat kan betekenen dat het maatwerk afhangt van wie er voor de klas staat. Tegelijk zegt het ministerie van OCW dat maatwerk noodzakelijk is omdat nieuwkomers sterk verschillen in achtergrond en onderwijservaring. 

Op de vraag wat de invloed van beleidskeuzes zijn op verzuim in het nieuwkomersonderwijs geeft het ministerie OCW geen concreet antwoord. De verhuizingen en onzekerheid over de verblijfsstatus vallen namelijk onder het ministerie van Justitie en Veiligheid. Feit is wel dat OCW moet omgaan met de effecten van het asielbeleid op het nieuwkomersonderwijs. Een woordvoerder van het ministerie laat weten dat er gewerkt wordt aan een wetsvoorstel nieuwkomersonderwijs, waarover de Tweede Kamer dit najaar wordt geïnformeerd. 

Persoonlijke aandacht
In het reguliere onderwijs kan verzuim leiden tot een melding bij de leerplichtambtenaar en maatregelen zoals boetes of taakstraffen. “Voor 18-plussers geldt de leerplicht niet meer. Als zij structureel verzuimen of gaan werken, schrijven we ze uit”, zegt ISK-directeur Marlou van der Hor.

“Bij minderjarigen volgen we het officiële traject met waarschuwingen en uiteindelijk de leerplichtambtenaar. Maar straffen werken bij deze doelgroep nauwelijks. Een geldboete heeft geen zin, want van een kale kip kun je niet plukken. En een taakstraf schrikt niet af. Veel van deze jongeren hebben al zoveel meegemaakt, die hebben gevangen gezeten in Libië en zijn gemarteld. Als ik zeg ‘Ga maar kauwgum prikken op het schoolplein’, dan lachen ze. Wat heeft zo’n straf voor zin? Liever zetten wij in op loyaliteit. Dan zeggen we ‘Wij hebben deze school voor jullie opgezet en we proberen jullie iets te leren. Het is bijna een persoonlijke belediging dat jullie daar geen gebruik van maken’. Dat zijn de gesprekken die we hebben en dan zie je ze vaak weer komen.”

Bij het COA ligt de nadruk eveneens op stimuleren in plaats van straffen.

Bij het COA ligt de nadruk eveneens op stimuleren in plaats van straffen. “We kijken liever naar wie er wel naar school gaat”, zegt COA-manager Tamara Prinsen. “En voor degenen die niet gaan proberen we te kijken hoe we ze kunnen helpen om terug te komen. Daarom hebben we gekozen in de personele bezetting dat collega Roel de Jong twee uur per dag besteed aan contacten met de drie ISK-vestigingen waar onze leerlingen heengaan, om de lijntjes kort te houden.”

“Wij kunnen niets veranderen aan de lengte van de asielprocedures of aan de beslissingen van de IND, maar we kunnen wel nadenken over manieren om de schoolweek flexibeler te maken”, vervolgt Tamara Prinsen. “Voor jongens zonder perspectief in Nederland, die wél leerplichtig zijn, zou je liever een praktische uitdaging buiten de schoolmuren willen bieden, iets waar ze later iets aan hebben, gecombineerd met dagbesteding. Vanuit wet- en regelgeving zou meer flexibiliteit wenselijk zijn.”

Ingrado-bestuurder Corien van Starkenburg kijkt er ook zo naar: “Volgens mij werkt repressief handelen voor deze groep niet. Daarom strijden wij voor ruimte voor maatwerk en het wettelijk verankeren van een rol voor leerplichtambtenaren in verzuimpreventie.”

Scholen zien eveneens het belang van flexibiliteit en persoonlijke aandacht. Directeur Lennert Duindam van ISK Duin- en Bollenstreek zegt: “Sommige zaken liggen buiten ons bereik, maar binnen onze school focussen we op waar wij goed in zijn, namelijk sterke relaties met leerlingen opbouwen. Mentoren bellen direct als een leerling afwezig is, niet ter controle, maar om te laten zien dat hij of zij gezien wordt. Dat werkt. Leerlingen komen terug, vooral voor de sociale interactie. Dat is wat we willen, als school een fijne plek zijn, waar de leerling zich gezien voelt en graag wil zijn.”

Ook bij ISK Goes zoeken docenten naar zulk maatwerk. Schoolondersteuner Rend El Hariri en docent Tugba Metin zitten in een gezellig ingericht klaslokaal. Achterin staan twee manshoge knuffelbeesten. “Zonet pakte een leerling die om even mee te knuffelen”, zegt Tugba. Rend glimlacht: “Dat had hij blijkbaar nodig. Heb je wel eens gezien dat leerlingen in slaap vallen met hun hoofd op dat grote beest? Een teken van vertrouwen dat ze zich hier op school durven te ontspannen.”

Doneren

Door deze investering zorg ik ervoor dat de maker de volgende journalistieke productie realiseert.







Draag bij aan onafhankelijke makers

Bij delouis ontmoet je de nieuwe generatie schrijvers, fotografen en storytellers. Volg hun verhalen, steun hun groei en zie hoe ze uitgroeien tot de stemmen van morgen.

Onafhankelijke journalistiek begint bij makers die de tijd nemen om te luisteren, onderzoeken en verhalen menselijk te maken. Bij delouis staan die makers centraal: dichtbij, betrokken en vrij van commerciële druk. Met jouw bijdrage kunnen zij blijven publiceren, verbanden leggen en nieuwe stemmen laten horen. Je helpt eerlijke verhalen boven water te krijgen die anders onzichtbaar blijven. Draag bij aan onafhankelijke makers en bouw mee aan een platform waar kwaliteit, vertrouwen en impact voorop staan voor iedereen die betrokken is.